La fondation et la civilisation

Prof. Özcan Tahsin

Faculté de théologie de l’université d’Ankara

Durant l’histoire, notre monde à été la hôte de différentes cultures et civilisations. Toutes civilisations se différencies avec les valeurs et les établissements qui leurs sont propres. Ces choses là forment ainsi la vision du monde qu’elles ont adoptées. L’histoire humaine, nous montre à ce sujet un nombre infini d’exemples. De ce point de vue nous pouvons affirmer qu’avec leur compréhension de bienfaisance, la civilisation musulmane a devancé les autres civilisations. Cette compréhension a permis le développement de l’institution de fondation qui forme la marque même de notre civilisation.

L’islam a donné beaucoup d’importance à des principes comme la bienfaisance et la charité pour permettre la justice, la paix et la solidarité sur le plan social. Les ordres religieux à ce sujet ont pour but de former des types de personnes non-égoïste et altruiste, préférant les autres à soi-même et pensant d’abord aux profits et aux gains de la société avant soi. Dans le Coran, il y a beaucoup de versets qui ordonnent et insitent à la bienfaisance et à la charité. Il y a également beaucoup de hadiths du prophète (pbAl) qui conseillent et insitent à cela. Sur le plan pratique de ce sujet, nous somme témoin à beaucoup de pratiques réalisées tout d’abord par le prophète (pbAl) et par beaucoup de ses compagnons. Dans les littératures de l’histoire du prophète, des Hadiths et de l’histoire de l’Islam, nous voyons beaucoup d’exemples de pratiques en rapport à ce sujet.

Les fondations qui sont apparues dûe à l’acquisition d’une identitée institutionnelle de la compréhension de bienfaisance et de charité, se sont faites une place centrale dans les populations musulmanes, en étant un organisme transformant en services dans les différents domaines de besoins de la société les richesses possédées par les gens. Depuis les premières années de l’histoire de l’islam jusqu’à aujourd’hui, les fondations qui se montrent comme une institution qui continue à garder son importance et sa fonctionnalitée, sont devenues une institution qui joue un rôle dans presque chaque domaine de la vie sociale, et dans la subvention de multiples besoins sociaux. Quand on regarde du point de vue des apparitions de la civilisation musulmane, on peut voir que l’institution de fondation s’est chargée d’une fonction importante dans la formation dans différents domaines de l’infrastructure institutionnelle, dans le fait de préserver son existence et de réaliser leurs services d’une façon efficace. De ce fait, quand il est question de la civilisation musulmane, le fait que certains historiens parlent d’une civilisation de fondation dans le but de montrer l’importance de celle-ci, est une déduction très exacte.

On sait qu’il existait dans différentes civilisations avant l’islam des institutions similaires à la fondation. Toutefois on comprend que cela était dans un domaine très restreint et plus comme une extension des lieux de cultes ou des lieux religieux. On sait d’ailleurs qu’ils entretenaient leurs activitées dans ce cadre. Dans les civilisations musulmanes, l’institution de la fondation n’est pas seulement restreinte avec le domaine religieux, mais est devenue une institution pénétrante dans les différents domaines de la vie sociale en lui fournissant des contributions importantes. Durant les premières années de l’islam, il est sûe que les premières fondations ont été créés par le prophète (pbAl) en personne. Comme le prophète a offert son terrain de Fedek au profit des pauvres, beaucoup de personnes parmis les compagnons l’ont pris comme exemples et ont formés des fondations. Le fait d’acheter des puits et les doter pour subvenir aux besoins d’eaux à Medine, de subvenir aux besoins de la mosquée du Prophète et de l’établissement de Suffa fondée par le prophète lui-même, d’équiper l’armée ce préparant à aller en guerre, les services fournis aux pèlerins durant leur route et à la Mecque, sont devenues faisables par l’intermédiaire des fondations qui ont étés créés.

A l’époque de joie, les premières exemples de cet organisme institutionnel sont apparus, puis a réussi à faire continuer sa présence et son développement dans les siècles suivants. Durand l’histoire de l’islam, les populations habitées par les musulmans ont fondées selon leurs pouvoirs économiques, des milliers de petites et grandes fondations qu’ils ont mis au service des gens. Suite à cette tradition qui continue encore aujourd’hui dans le monde musulman, l’institution de fondation et la compréhension de bienfaisance et de charité qui constitue sa base, sont devenues une qualité très importante qui caractérise la civilisation musulmane.

L’institution de fondation a inscrit des progrès importants durant l’histoire de l’islam et est devenue très répandu à l’époque des Omayyades, Abbassides, Mameloukes, Karakhanides et Seldjoukides. Cette prolifération qui se voit dans la pratique a permis d’entamer le sujet d’un point de vue juridique, et de former le droit de fondation sous un autre titre dans la jurisprudence. Dans les livres de jurisprudence le droit de fondation est étudiée généralement sous des titres comme « livre de droit » ou « jugements de droit » mais il y a également des œuvres indépendantes à ce sujet qui ont étés écrites, ce qui fait qu’une littérature très riche s’est formée à ce sujet. Dans les populations musulmanes, beaucoup de services dans plusieurs domaines ayant le besoin, ont étés réalisés par l’intermédiaire des fondations. Ces services peuvent se résumer tout d’abord sous les titres de l’éducation et de la santé, puis de l’infrastructure et du développement, de tout les services de bontés, enfin des services religieux, culturels et d’urbanismes. Les institutions qui donnent des services dans ces domaines, sont créés par des fondations formées par des bienfaiteurs, et ont trouvés la possibilité de continuer à leurs services d’une façon ininterrompue grâce aux soutiens fournis par les fondations. Dans ce cadre, dans le monde musulman en commençant tout d’abord par les madrasas, les institutions d’éducation à chaques niveaux ; les institutions de santé comme « Daruşşifa » ; les institutions qui donnent des services religieux comme les mosquées ; les institutions qui donnent des services religieux et culturels comme les monastères musulmans ont étés formés par les fondations. Deplus les services de routes, d’eaux, de ponts etc. dans les villes, ainsi que leurs besoins en infrastructures ont étés compensés par les fondations. De même le marché, la maison, l’auberge, le hammam, l’usine qui sont appelés « akarat-ı mevkufe » et qui constituent l’infrastructure commerciales et industrielles des villes, qui permettaient aussi de subvenir aux besoins résidentiels, ont étés formés pour apporter un revenu aux fondations.

Les Ottomans ne se sont pas contentés de l’héritage acquis par les sociétés musulmanes qui les ont précédés, mais ils ont développés l’institution de fondation du point de vue pratique et de jurisprudence. Les Ottomans ont appliqués différentes sortes de fondations très répandues telles que des fondations de subsides et de familles, à côté desquelles ils ont développés les pratiques comme la location et la brèche. Deplus les Ottomans ont une sorte de fondation qui leur est propre. Cette sorte sont les fondations d’argents qui ont permis d’une part d’élargir les services de fondation et d’autre part de former une structure institutionnelle légale pour subvenir aux besoins en espèces et crédits des personnes.

Par l’intermédiaire des fondations d’argents, l’institution de fondation a pris en charge la fonction d’une institution de finance, de sécurité et de solidarité sociale. Les historiens d’économie, ont signalé quelques ressemblances entre les fondations d’argents et les institutions spéciales de finances et des banques de participation qui ce développent aujourd’hui avec un différent modèle. En plus de cela, il est remarquable de voir la ressemblance entre le sujet de micro finance et des fondations d’argents ; en sachant que la micro finance se présente en particulier avec son côté de solidarité sociale, et ayant eu ses dernières années des exemples de réussites remarquables en terme pratique.

Les Ottomans, n’ont réservé aucunes ressources du budget central de l’état pour les services religieux et culturels, d’éducations, de santés et de travaux publics. Tous ses services ont étés entretenues dans la tradition de fondation avec la participation bénévole de toutes les personnes de la société, que se soit les plus hauts placés en commençant par le Sultan jusqu’à un simple citoyen. Les meilleurs exemples d’œuvres fournis par la tradition de fondation et qui forme les complexes créés, ont étés réalisés par les aides fournis principalement des Sultans, des hommes d’état hauts placés ou encore par les membres du palais. Dans l’histoire Ottomane, il n’y a presqu’aucun Sultan, homme d’état ou encore membre du palais qui n’ai créé une fondation à son nom. La majorité de ses fondations sont appelées des complexes sous forme d’institution de service combinée.

Mimar Sinan est l’architecte ayant réalisé l’architecture des chefs-d’œuvre comme Vâlide-i Atik, Suleymaniye ou encore Selimiye. Avec ses complexes au sommets de l’architecture, il faut rigoureusement analyser le rôle qu’elles jouent dans la formation des villes et la fonction qu’elles occupent dans la vie urbaine. Les complexes qui forment une structure très sophistiquée et multifonctionelle, ayant dans leurs constitutions des institutions et des fondations permettants leurs fonctionnements, forment le noyau des villes et aussi l’infrastructure nécessaire pour subvenir aux besoins essentiels de la vie urbaine.

Les structures appartenants aux fondations sont généralement analysées dans deux catégories principales. Les structures qui sont dans le premier groupe, sont des institutions qui forment les sources de revenus de la fondation et en même temps des institutions comme le marché, l’auberge, le hammam qui forment l’infrastructure des activitées commerciales, industrielles, sanitaire etc. On leur donne le nom de « akarat-ı mevkufe ». Dans le deuxième groupe il y a des structures formant l’infrastructure des activitées religieuses et culturelles, des services d’éducations et de santés formées par la mosquée, l’école, la madrasa, la soupe populaire, la loge, l’hôpital et autre encore. On donne à ce deuxième groupe le nom de « müessesât-ı hayriyye ». Les revenus perçus par le premier groupe de l’ « akarat-ı mevkufe » forme la source des revenus de la fondation. Les activitées du deuxième groupe du « müessesât-ı hayriyye » étaient financés par cette source de revenus.

Dans la fondation des complexes, la source financière était contribuée par le fondateur de la fondation. À ce stade, nous pouvons dire que ce sujet a été encouragé par les affectations faites, et ce qui a fait que cela soit accepté et soutenu comme une politique d’état. Ces fondations qui ont étés fondées par les affectations et donations de leurs fondateurs, ont permis au sein de leurs complexes de former un tout économique qui continue à ses activitées et qui suffit à elle-même. Par les conditions mise en place par la fondation, les services par le biais des fondations ayant aussi une indépendance administrative se faisait d’une façon très efficace.

Au centre des complexes prennent places des mosquées avec des locaux de prières et d’éducations. À côté du fait d’être un lieu de culte quotidien où les gens viennent prier, la mosquée a la particularité d’être un établissement d’éducation organisé où les élèves de madrasa assistent à des cours et aussi un établissement d’éducation diffuse du fait de leurs divers programmes ouverts au peuple. Il est possible de voir que le fait que les mosquées offrent des services avec un vaste cadre de personnel, leur permet d’avoir un dynamisme important dans le fait de faire vivre une atmosphère religieuse. Le fait d’avoir des fonctionnaires tels que des imams, des orateurs et des muezzins avec en plus d’autres fonctionnaires accomplissent d’autres tâches dans les mosquées, cela a permis de garder la vie religieuse très dynamique et de contribuer à l’emploi. De même au sein des complexes, nous pouvons voir que le fait d’avoir tout d’abord des mosquées, des madrasas, des maktabs et des couvents de derviches, ont permis d’avoir une vie scientifique et culturelle très dynamique. Deplus du fait que tout les frais de logements et nourritures des élèves de madrasa étaient subventionnés, ils leurs étaient également donnés de l’argent de poche. Les enseignants des madrasas étaient également très bien rémunérés et on peut dire que la vie scientifique et culturelle a trouvé un bon fond de développement au sein des possibilités fournient par les fondations.

Les madrasas et les maktabs sont des institutions éducatives, qui sont une partie inséparable des complexes. Il est possible de voir que dans ces intitutions, une éducation et un enseignement à chaque niveau est fourni. Les madrasas spécialisées dans les sciences religieuses comme les Darulhadis ou encore les Darulkurra ; les Daruşşifa où une éducation de médecine et un service de santé été donné, formaient tous une parties des complexes. Les établissements de santé connues sous les noms de Daruşşifa, darulafiye, daruttıb, bimarhane, sont des institutions où les malades étaient consultés et soignés gratuitement. Il est possible de voir que ces institutions donnent des services avec un cadre vaste et bien formé. Il est aussi nécessaire de parler ici de l’importance des bibliothèques formées en tant qu’une partie des madrasas, ou encore formées en tant qu’élément individuel.

Les soupes populaires dit « Imaret », sont les endroits au seins des complexes où l’on donne à manger aux fonctionnaires des institutions, aux élèves des madrasas et aux nécessiteux du peuple. Il est possible de voir que ses endroits là sont entretenus de la meilleur façon, d’après les normes mise au point par la fondation en charge.

On peut voir que les ailes au sein du complexe ont une fonction d’hospice. Les institutions connues sous les noms de Couvent de Derviches, loge, sont des endroits où une éducation morale au sein d’une méthode particulière est donnée à de grandes masses de populations; À côté de cela se sont des endroits où un bon fond est formé dans la formation du développement de la littérature, de la musique et des beaux arts.

Deplus à ce qui a été dit, les chambres qui rendent services dans la désignation du temps, les constructions de donation formées tout en prenant en compte les besoins de logement des fonctionnaires, les installations d’eaux comme les puits, les fontaines, les kiosques à eau et les fontaines où l’on prend les ablutions, tout cela doivent être comptés comme des éléments au sein des complexes. Nous pouvons ainsi dire qu’avec les éléments cités, que les complexes ont une place centrale dans la vie urbaine. Les complexes étaient formés dans des lieux d’habitation récemment formées, ou dans des secteurs d’une ville en développement pour obtenir des services dont le besoin été ressentie. L’entourage d’un complexe formé, se développé en peu de temps et devenait un lieu d’habitation important. Le complexe de Fatih qui a été construit après la prise d’Istanbul, est un exemple typique à cela. Nous pouvons dire qu’avec la construction du complexe de Fatih, que l’entourage de la ville s’est développé et devenu un lieu prospère. Les sources de revenus de la fondation qui appartiennent au complexe comme le marché, le bazar, l’auberge, la boutique, l’usine, sont les lieux importants qui permettaient une contribution importante, en formant l’infrastructure nécessaire pour leurs besoins commerciaux et industriels. Les commerçants et les artisans pouvaient très bien ouvrir leurs boutiques avec un loyer raisonnable, et cette argent perçu par les loyers, formait une partie importante de la source de revenue de la fondation, pour qu’elle puisse continuer à ses services.

Les biens fonciers des complexes qui permettent de compenser le besoin de logement, forment une part importante de la source des revenus perçus. En prenant en compte les donations de logements, nous pouvons dire que le système de fondation gagne de l’ampleur. Il faut ajouter à cela les locaux de madrasas fournient pour loger les étudiants qui y étudient là bas. Nous comprenons ainsi que le système de fondation joue un rôle primordial dans la résolution au problème de logement et d’hébergement.

Les complexes ont contribués énormément en tant que centre économique important dans les lieux résidés. À côté du fait des structures comme le marché, le bazar, l’usine qui forment l’infrastructure des activitées commerciales et industrielles, le fait de penser à l’endroit résidé par les fonctionnaires et leurs familles au sein de la fondation, permet de voir que cela implique un fond de dynamisme économique important. Dans certaines fondations, le nombre d’employer fonctionnaire était plus de mille, ce qui à cette époque formait une ville de moyenne taille en prenant en compte qu’il étaient avec leurs familles. À côté de cela, il est inévitable que les besoins dans les bâtiments du complexe comme la restauration et l’entretien, le nettoyage et l’éclairage, les provisions nécessaires aux cuisines des soupes populaires, suscitent l’augmentation et la diversité des activitées économiques.

L’ampleur des fondations seront mieux comprises, quand on prendra en considération le fait que chaques activitées se réalisées par les fonctionnaires des fondations et que tout les frais étaient prise en charge par celles-ci. De ce point de vue, nous pouvons dire qu’avec les institutions que les complexes ont dans leurs structures, elles jouent un rôle important dans le financement des activités éducatives, sanitaires, culturelles et de développement.

Deplus quand on ajoute les contributions de milliers de petites et grandes fondations, on peut dire que le système de fondation qui se réalise aujourd’hui sous le contrôle de l’état, permet de financer des services qui sont considérés comme des causes de crises économiques, et tout ça, sans le besoin financier de l’état.

À ce stade nous pouvons citer les avantages du système de fondation de cette façon :

Permettait tout d’abord de profiter des services d’éducation, de santé et d’autres services dit précédemment, et tout ça d’une façon gratuite. Le fait que le financement de ses services étaient réalisés par les sources de fondation, allégeait considérablement le poids de l’état dans ces domaines-là. Aussi avec la participation bénévole des personnes ayant une situation économique assez bonne, le système de fondation a continuellement trouvée la possibilité de se développer, et cela a permis de contribuer les augmentations des besoins par le biais des fondations. On peut dire que les fondations ont pu réaliser leurs activitées d’une façon plus efficace, dûe au fait de leurs indépendances administratives et financières. Ce fait, a permis un fonctionnement qui a réduit au minimum les effets des crises politiques et économiques profondes, qui auront pu causer des troubles dans la vie sociale.

Par conséquent, nous pouvons dire que les effets des crises politiques et économiques dans la majeure partie du peuple et dans la vie quotidienne des gens, se ressentent moins grâce aux fondations.

À côté de cela, les fondations ont remplis le vide dans les domaines de la culture, de l’éducation, de la santé et du développement où la possibilité de profit est très minime et dont les gens ne sont pas très intéressés. Enfin les fondations ont fourni une contribution et jouées un rôle important, dans la réalisation saine de ce genre de services dont la société a ressenti le besoin.

Foundations and Civilisation

Prof. Dr. Tahsin Özcan
Marmara University Faculty of Islamic Theology

Throughout history our world has been host to various cultures and civilisations. Every civilisation differs from other civilisations with regards to characteristic values and institutions. The history of humanity offers countless examples in this area. From this angle Islamic civilisation surpasses others in terms of an understanding of charity. It is this understanding that formed the basis for the development of foundations as institutions which are a trademark of our civilisation.

The religion of Islam has highly valued principles such as social justice and peace, charity and almsgiving which are aimed at achieving social solidarity. Religious commands and suggestions on this topic aim for the cultivation of a type of person who chooses others over himself/herself rather than an egoist figure. They also aim for the development of an altruist who rather than his/her own personal benefit, keeps the interests of the community at the foreground. In many verses of the Holy Qur’an, commands and encouragements appear with regards to charity and almsgiving. We are witness to not only the existence of encouragements and advice with regards to the topic of almsgiving in the hadith of the Prophet Muhammad (peace be upon him) but also the consequent practice by the firstly the Prophet Muhammad himself and then his companions. We see many examples of this practice in biographies of the Prophet Muhammad and hadith and Islamic history sources.

Foundations, which emerged due to the understanding of donations and almsgiving gaining an institutional identity, earned a central place in Islamic communities as a structure which transformed individuals’ assets into services that the community is in need of in different areas. From the early years of Islamic history until today, foundations emerged as institutions which maintain their significance and function, show activity in almost all areas of social life and play a big role in fulfilling the needs of the community. The institution that is ‘the foundation’ has played an important role in terms of the manifestations of Islamic civilisation such as allowing it to continue its existence, the formation of an institutional base in many areas and allowing services to be carried in an active manner. For this reason it is a very appropriate evaluation for historians to emphasise the establishment of ‘the foundation’ as a ‘civilisation of foundations’ while speaking about Islamic civilisation.

The existence of establishments similar to foundations before Islam in various communities is recorded. However it is understood that these operated in a restricted area and came about as an extension of temples or religious structures. In Islamic communities the institution that is ‘the foundation’ is not restricted to the area of religion but also has influence in and contributes to different areas of life. In Islamic history we see the first foundations in the first period, established by the Prophet Muhammad himself. In accordance with the Prophet Muhammad allotting his land called ‘Fedek’ to the benefit of the poor, many of his companions took his example and established foundations. Examples include the purchase and devotion of wells to fulfil Medina’s water needs, taking care of the needs of the educational establishment called ‘Suffe,’ set up by the Prophet Muhammad himself adjacent to Masjid Nabawi, equipping the needs of soldiers getting ready to go to war, the fulfilment of various needs people making pilgrimage had on the road and in Makkah.

This institutional settlement which emerged in the golden age continued its existence and development in later periods. Throughout Islamic history, in places where Muslim populations lived, thousands of foundations big and small in terms of their economic power offered their services to people. The institution of ‘the foundation’ and an understanding of charity and almsgiving which forms its basis is an important characteristic of Islamic civilisation and is a custom which continues today. Throughout history the institution of ‘the foundation’ has recorded significant developments. It became a widespread institution in Ummayad, Abbasid, Mamluk, Karakhanid and Saljuk periods.

The prevalence seen in the practice ensured that the topic was dealt with in terms of law; a separate title was made under Islamic jurisprudence covering law regarding foundations. Generally studied under topics entitled “kitâbü’l-vakf” (book of foundation) “ahkâmü’-l-vakf” (provisions of foundations) in Islamic Jurisprudence books, the topic has also been written about in separate books and a rich literature has formed surrounding the subject. In Islamic communities services sought in various areas were realised by foundations. These services include education, health, infrastructure and public works, all sorts of donation services, religious and cultural services, and urban planning. Institutions which offer services to people in these areas have been established by foundations made up of altruists and have found the opportunity to present their services without fail from the endless support given by associated foundations. Under this framework in the Islamic world all levels of educational institutions beginning from the madrasah; health institutions such as hospitals (dârüşşifâ), Structures which offer religious services like mosques and masjids, libraries, and other institutions such as dervish lodges (tekke) were made by foundations to give religious and cultural services while, the cities’ infrastructure: road, water, bridge etc. needs were covered by foundations.  Also, given the name “akarât-ı mevkûfe” markets, stores, house, inns, baths and workshops existed to generate revenue and made up the cities’ trade and industrial infrastructure covering the need for residences.

Not only did the Ottomans pass on their inheritance from former Islamic societies, they also developed the establishment of ‘the foundation’ in practice and even more so at a legal level. In the Ottoman period foundations undertook new tasks in addition to their existing functions in previous Islamic societies. The Ottomans put into practice appropriation foundations and family foundations (zurri foundations) besides developing different practices of rent (icareteyn and gedik). Furthermore, money foundations, particular to the Ottomans, existed to, on one hand provide the means for foundation services to broaden and on the other hand, to form a legal institution which covers the hard cash and credit needs of individuals.

By virtue of these money foundations the institution of ‘the foundation’ assumed the role of a financial and a social security and assistance institution. Economy historians highlight a number of similarities between money foundations and private finance institutions and participation banks developed as a different model. In addition, the similarities between money foundations and microfinance which has displayed successful examples in practice in recent years especially in terms of social solidarity. The Ottomans did not allocate any sort of source from the central government budget for religious and cultural services, education, health and public works. All of these services operated within the scope of the custom of foundations and voluntary individuals’ contributions from the Sultan in the government’s highest rank to average citizens. The best examples of achievements that the custom of foundations has put forward are the complexes established by the help of Sultans, high ranking government officials and other people who had an affiliation with the palace.  In Ottoman history there are few Sultans, high ranking government officials and individuals affiliated with the palace who had not established a foundation in their own name.  A significant number of these are in the form of an establishment of a combination of services and are given the name ‘kulliye’ (complex).

It is essential to analyse the role complexes which reached the pinnacle of architecture at the hands of Mimar Sinan with examples like Vâlide-i Atik, Süleymaniye and Selimiye had in the establishment of cities and the progress of lifestyle.

It is observed that, with the institutions located in the structure and the foundations which allow it to function these complexes which were multifaceted and had many functions were a system which formed a seed of the city and formed the infrastructure fulfilling the fundamental needs sought after in city life.

The structures foundations possess are generally evaluated under two main categories. The first group constitutes of structures composing of the foundation’s source of revenue and simultaneously institutions which make up the infrastructure of commercial, industrial, medical etc. activities such as markets, covered bazaars, workshops and baths. The name ‘akarât-ı mevkûfe’ is given to these institutions. The second group includes structures which for the basis of religious and cultural activities and education and health services such as mosques, schools, madrasahs, soup kitchens, dervish lodges, hospitals etc.. These are called ‘müessesât-ı hayriyye’. The earnings derived from the first group, ‘akarât-ı mevkûfe’, were seen as a source of revenue which financed the activities of the second group, ‘müessesât-ı hayriyye’. During the establishment of the complex the establisher of the foundation would be a financial resource. On this subject we can say that the government policy accepted and supported this circumstance as well as promoting it due to the grants they provided.  It is understood that the grants given by foundation establishers and established within the structure of foundations, the complexes made up an economic whole which could stand on their own and run their activities. Under the framework of terms put in a deed of trust, foundations were able to actively run their service in an independent manner.

At the centre of the complexes were mosques which were places for worship and education. As well as being a location for the community to perform their worship, mosques carried the attribute of being formal educational institutions which offered various educational programs to the community.

It is observed that the wide framework of personnel in mosques offered their religious services and established an atmosphere of activity and vibrancy. Imams, preachers and people who perform the call to prayer as well as other officers kept the religious lifestyle alive while maintaining employment rates. Simultaneously within the structure of the complex mosques, madrasahs, schools and tekkes, allowed a location for the science and culture to come to life. Food and housing expenses of madrasah students were covered and pocket money was also given to them. Teachers and staff were offered very high wages and within the scope of opportunities foundations offered the teachers possessed a satisfactory place of development.

Madrasahs and schools were the complexes’ inseparable institutions of education. An education system at all levels is observable in these institutions. Specialised madrasahs for theological disciplines such as ‘darülhadis’ and ‘darülkurra’, hospitals called ‘darüşşifa’ in which medicine was taught and health services were given were all part of the complex. ‘Darüşşifa’, ‘darülafiye’, ‘darüttıb’, ‘bimarhane’ are all health institutions which offered free consultations and treatment. These institutions offered services with a wide and educated framework of personnel. Another part of the complex which must be mentioned is libraries which were a part of the madrasah and offered their services independently.

“Imaret” is the name given to soup kitchens which are locations in which food was given to complex personnel, madrasah students, and the needy citizens of the community. These soup kitchens worked in sanitary circumstances and maintained standards which were determined in the deed of trust of the complex.

Rest houses “tabhane” within the structure of the complex were each a place where guests could stay. Other structures called ‘tekke’, ‘zaviye’ and ‘dergah’ were each a place which offered ethical education to a wide populace of the community under a particular methodology and also made up an appropriate place for the education of literature, music, and the fine arts. In addition to the services mentioned above the ‘muvakkithane’ was a service for the determination of time was an element of the complex as well as buildings reserved for personnel taking into consideration their housing needs, water installations such as wells, taps, drinking fountains and public fountains which we must note while discussing the complex. With all the aforementioned elements the complex had a central role in the city life. Complexes were being established for services that were needed in new settlements or in developing sections of existing cities. The surroundings of an established complex would develop in a short time and become an important residential area. A typical example of this is the ‘Fatih Kulliye’ that was established after Istanbul was conquered. It can be observed that the surroundings of ‘Fatih Kulliye’ flourished and developed in a short time after its formation.

The source of revenue of the foundation which belonged to the complex which comprised of spaces like markets, grand bazaar, covered bazaars, inns, stores and workshops formed an important contribution by meeting the area’s trade and industrial needs. Qualified tradesmen and craftsmen were able to open stores with decent rent prices and this was revenue for the foundation to run its services and formed an important portion of income.

Among sources of income a serious contribution were residences that were considered real estate which fulfilled the cities’ accommodation needs.When we analyse Houses that were reserved for someone who holds a particular job in mosque complexes we see that the foundation system increased its contributed even moreso in this area. Add to this the madrasah rooms in which were designated for madrasah students to take residents in and it can easily be said that the complexes played a central role in resolving housing issues.

Complexes also contributed to the places they appeared as they were a centre of economic appeal. Employed nearby structures such as markets, covered bazaars and workshops which provide a basis for mercantile and industrial activity, personnel and their families’ residence in this area indicates a backdrop for significant economic activity. Some foundations personnel numbers reach a thousand and this meant that together with their families this constitutes a small town.  It is inevitable that the restoration and maintenance of buildings belonging to the complex, necessities like cleaning and lighting, supplies needed for the soup kitchen paved the way for economic development and variation.

The economic dimension is better understood when we take into consideration that all foundation activities were performed by foundation officials and all expenses were covered by the foundation. When considered from this viewpoint, it can be understood that by means of the institutions harboured in the complex education, health, culture and reconstruction activities have an important place in the financing. When we add the contribution of thousands of foundations big or small it can be said that the foundation system run by the care of the government and counted as the reason for financial crises did not in this circumstance leave any space for the governments contribution.

We can count the benefits of the foundation system in this way:

The community was able to benefit from the many services provided including education and health free of charge. Because the funding of these services was fulfilled by the foundations sources the government’s responsibilities in these areas were significantly lifted. With the voluntary contribution by people whose wealth was in place, the foundation system constantly had the opportunity to develop and again needs were able to be fulfilled by means of the foundations. We can say that activities were able to be run more efficiently due to their administrative and financial independence. This situation has provided for a mechanism which diminishes the effects of deep political and economic crises which may bring about social turmoil. Therefore we can say that in the general public and in individual lives due to foundation the effects of political and economic crises are experienced less. Moreover, foundations are institutions which the possibility of profit is low, and which have ensured an important productive role so that services needed by the community such as culture, education, health and public works which indivduals do not pay an interest in have their gaps filled.

Vakıf ve Medeniyet

Prof. Dr. Tahsin Özcan
Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

Tarih boyunca dünyamız farklı kültürlere ve medeniyetlere evsahipliği yapmıştır. Her medeniyet, benimsediği dünya görüşünün şekillendirdiği kendine has değerleriyle ve kurumlarıyla diğerlerinden farklılaşır. İnsanlık tarihi bizlere bu alanda sayısız örnekler sunar. Bu açıdan bakıldığında İslâm medeniyetinin hayırseverlik anlayışıyla diğer medeniyetlerin önüne geçtiğini söyleyebiliriz. Bu anlayış ise medeniyetimizin alâmet-i fârikasını oluşturan vakıf kurumunun gelişmesine zemin oluşturmuştur.

İslâm dini, sosyal adaleti ve barışı, toplumsal dayanışmayı sağlamaya yönelik hayır yapma, sadaka verme gibi prensiplere son derece önem vermiştir. Bu konudaki dini emir ve tavsiyeler, bencil (egoist) bir kişilikten ziyâde başkalarını kendisine tercih eden, kişisel kazanç ve faydadan çok toplumun menfaatlerini ön planda tutan diğergam (altruist) bir insan tipinin geliştirilmesini hedeflemektedir. Kur’an-ı Kerim’de birçok âyet-i kerîmede hayır yapmak ve sadaka vermek konusunda emir ve teşvikler yer almaktadır. Hz. Peygamber (S.A.V.)’in hadîs-i şeriflerinde de bu konuyla ilgili tavsiye ve teşvikler yer aldığı gibi bizzat Hz. Peygamber başta olmak üzere ashâb-ı kirâmdan çok sayıda kişinin bu doğrultuda uygulamalarına da şahit olmaktayız. Siyer, hadis ve İslâm tarihi kaynaklarında konuyla ilgili birçok uygulama örneğini görmekteyiz.

Hayır yapma ve sadaka verme anlayışının kurumsal bir kimlik kazanmasıyla ortaya çıkan vakıflar, fertlerin sahip oldukları serveti toplumun ihtiyaç duyduğu farklı alanlarda hizmete dönüştüren bir yapı olarak İslâm toplumlarında merkezi bir yer edinmişlerdir. İslâm tarihinin ilk yıllarından itibaren günümüze kadar önemini ve işlevini sürdüren bir kurum olarak karşımıza çıkan, vakıflar sosyal hayatın hemen her alanında faaliyet gösteren, birçok toplumsal ihtiyacın karşılanmasında rol oynayan bir kurum olmuştur. İslâm medeniyetinin tezahürleri açısından bakıldığında farklı alanlardaki kurumsal altyapının oluşumunda, varlığını sürdürmesinde ve hizmetlerinin etkin bir şekilde yürütülmesinde vakıf kurumu önemli bir işlev yüklenmiştir. Bu nedenle, İslâm medeniyetinden bahsedilirken bazı tarihçilerin vakıf kurumunun önemini vurgulamak amacıyla bir vakıf medeniyetinden söz etmeleri son derece isabetli bir tespittir.

Vakıf benzeri kurumların İslâm öncesinde farklı topluluklarda da varlığı bilinmektedir. Ancak bunların sınırlı bir alanda ve daha çok mabetlerin veya dini yapıların bir uzantısı şeklinde ortaya çıktıkları ve faaliyetlerini bu çerçevede sürdürdükleri anlaşılmaktadır. İslâm toplumlarında ise vakıf kurumu sadece dini alanla sınırlı kalmayarak toplumsal hayatın farklı alanlarına nüfuz eden ve önemli katkılar sağlayan bir kurum haline gelmiştir.
İslâm tarihinde ilk vakıfların daha ilk dönemde, bizzat Hz. Peygamber tarafından kurulduğu bilinmektedir. Hz. Peygamber sahip olduğu Fedek arazisini fakirlerin istifadesine tahsis ettiği gibi ashâb-ı kirâmdan da birçok kişi onu örnek alarak vakıflar oluşturmuştur. Medine’nin su ihtiyacının karşılanması için kuyuların satın alınarak vakfedilmesi, Mescid-i Nebevî’nin ve yanıbaşında bir eğitim kurumu olarak bizzat Hz. Peygamber’in kurduğu Suffe’nin ihtiyaçlarının karşılanması, sefere çıkmaya hazırlanan ordunun teçhiz edilmesi, hacıların yol boyunca ve Mekke’de ihtiyaç duydukları birtakım hizmetler kurulan vakıflar vasıtasıyla karşılanır hale gelmiştir.

Asr-ı saadette ilk örnekleri ortaya çıkan bu kurumsal yapılanma daha sonraki dönemlerde de varlığını ve gelişmesini sürdürmüştür. İslâm tarihi boyunca Müslümanların yaşadığı topluluklar ekonomik güçleri nispetinde irili ufaklı binlerce vakıf kurarak insanların hizmetine sunmuşlardır. İslâm dünyasında günümüzde de devam eden bu gelenek neticesinde vakıf kurumu ve onun temelini oluşturan hayır ve sadaka anlayışı İslâm medeniyetinin önemli bir vasfı olmuştur.
Vakıf kurumu İslâm tarihi boyunca önemli gelişmeler kaydetmiş, Emeviler, Abbasiler, Memlükler, Karahanlılar ve Selçuklular dönemlerinde yaygın bir kurum haline gelmiştir. Uygulamada görülen bu yaygınlık konunun hukuki açıdan da ele alınmasını sağlamış, fıkıh ilmi içinde ayrı bir başlık altında vakıf hukuku oluşturulmuştur. Fıkıh kitaplarında genellikle “kitâbü’l-vakf” veya “ahkâmü’-l-vakf” gibi başlıklar altında incelenen vakıf hukuku ile ilgili olarak müstakil eserler de kaleme alınmış, konuyla ilgili zengin bir literatür oluşmuştur.

İslâm toplumlarında vakıflar vasıtasıyla birçok alanda ihtiyaç duyulan hizmetler gerçekleştirilmiştir. Bu hizmetler başta eğitim olmak üzere sağlık, altyapı ve bayındırlık, her türlü hayır hizmeti, dini ve kültürel hizmetler ve şehircilik hizmetleri gibi başlıklar altında toplanabilir. Bu alanlarda insanlara hizmet veren kurumlar hayır sahipleri tarafından oluşturulan vakıflar tarafından kurulmuş ve yine ilgili vakıfların sağladığı desteklerle hizmetlerini kesintisiz bir şekilde sürdürme imkanı bulabilmişlerdir. Bu çerçevede İslâm dünyasında başta medreseler olmak üzere her seviyedeki eğitim kurumları; dârüşşifâ gibi sağlık kurumları; câmi, mescit gibi dini hizmet veren müesseseler; kütüphane, tekke gibi dini ve kültürel hizmetler veren kurumlar vakıflar tarafından oluşturulmuş; şehirlerin yol, su, köprü vb. altyapı ihtiyaçları vakıflarca karşılanmıştır. Aynı şekilde vakıflara gelir getirmek için oluşturulan ve akarât-ı mevkûfe olarak adlandırılan çarşı, dükkan, ev, han, hamam ve imalathaneler de şehirlerin ticari ve sınâî altyapısını oluşturmakta, mesken ihtiyacının karşılanmasını sağlamaktaydı.

Osmanlılar kendilerinden önceki İslâm toplumlarının birikimini tevarüs etmekle kalmamış, vakıf kurumunu hem uygulamada hem de hukuki açıdan daha da geliştirmişlerdir. Vakıflar mevcut işlevlerine ilaveten Osmanlı döneminde önceki İslâm toplumlarında olmayan birtakım fonksiyonlar da üstlenmişlerdir. Osmanlılar tahsisat vakıfları ve aile vakıfları (zürrî vakıflar) gibi farklı vakıf türlerini yaygın bir şekilde uygulamanın yanında icâreteyn, gedik gibi uygulamaları geliştirmişlerdir. Bunun yanında Osmanlılara özgü bir vakıf türü olarak karşımıza çıkan para vakıfları vasıtasıyla da bir yandan vakıf hizmetlerinin daha da genişlemesine imkan sağlanırken diğer taraftan da fertlerin nakit ve kredi ihtiyaçlarını karşılayabilmeleri için meşru/legal bir kurumsal yapı oluşturulmuştur.

Para vakıfları vasıtasıyla vakıf kurumu aynı zamanda bir finans kurumu ve sosyal güvenlik ve yardımlaşma kurumu fonksiyonunu da üstlenmiştir. İktisat tarihçileri para vakıfları ile günümüzde farklı bir model olarak geliştirilen özel finans kurumları ve katılım bankaları arasında birtakım benzerliklere işaret etmektedirler. Buna ilaveten, özellikle toplumsal dayanışma yönü öne çıkan ve son yıllarda uygulamada başarılı örnekleri görülen mikro finans konusu ile para vakıfları arasındaki benzerlik de dikkat çekicidir.

Osmanlılar, dini ve kültürel hizmetlere, eğitim, sağlık ve bayındırlık hizmetlerine merkezi devlet bütçesinden herhangi bir kaynak ayırmamışlardır. Bütün bu hizmetler devletin en üst makamında yer alan padişahdan sıradan vatandaşa kadar toplumun bütün bireylerinin gönüllü katılımı ile vakıf geleneği içinde sürdürülmüştür. Vakıf geleneğinin ortaya koyduğu eserlerin en güzel örneklerini daha çok padişahların ve yüksek dereceli devlet adamlarının ya da diğer saray mensuplarının himmetleriyle kurulan külliyeler oluşturmaktadır. Osmanlı tarihinde kendi adına bir vakıf kurmayan padişah, devlet adamı veya saray mensubu yok denecek kadar azdır. Bunların önemli bir kısmı da külliye olarak ifade edilen kombine bir hizmet müessesesi şeklindedir.

Mimar Sinan’ın elinde Vâlide-i Atik, Süleymaniye, Selimiye gibi örnekleriyle mimarinin zirvesine ulaşan külliyelerin şehirlerin oluşmasında ve şehir hayatının işleyişinde oynadıkları rol itibariyle de önemle incelenmesi gerekmektedir. Bünyesinde yer alan kurumları ve işleyişini sağlayan vakıflarıyla çok yönlü ve çok fonksiyonlu bir manzume teşkil eden külliyelerin şehirlerin çekirdeğini teşkil ettiği ve şehir hayatında ihtiyaç duyulan temel ihtiyaçların karşılanması için gerekli altyapıyı oluşturdukları görülmektedir.

Vakıfların sahip oldukları yapılar genellikle iki ana kategoride değerlendirilir. Birinci grupta yer alan yapılar vakfın gelir kaynaklarını teşkil eden ve aynı zamanda ticari, sınai, sıhhi vb. faaliyetlere altyapı oluşturan çarşı, bedesten, han, hamam gibi kurumlardır. Bunlara akarât-ı mevkûfe adı verilir. İkinci grupta ise cami, mektep, medrese, imaret, dergah, darüşşifa vb’den oluşan ve dini-kültürel faaliyetlere, eğitim ve sağlık hizmetlerine altyapı oluşturan müesseseler yer almaktadır ki, bunlara da müessesât-ı hayriyye denilir. Birinci grupta yer alan akarât-ı mevkûfeden elde edilen gelirler vakfın gelir kaynağını oluşturmakta, ikinci grupta yer alan müessesât-ı hayriyyenin faaliyetleri bu kaynaktan elde edilen gelirlerle finanse edilmekteydi.

Külliyelerin kuruluşunda mali kaynak ilgili vakfın kurucusu tarafından karşılanmaktaydı. Bu noktada konunun bir devlet politikası olarak da benimsendiği ve desteklendiği, yapılan tahsislerle de teşvik edildiğini söyleyebiliriz. Vakıf kurucuları tarafından birtakım gelirlerin tahsisi ve vakfı suretiyle kurulan bu vakıflar bünyesinde külliyenin bağımsız ve kendi kendine yeten bir iktisadi bütün oluşturarak faaliyetlerini devam ettirdiği görülmektedir. Vakfiyede ortaya konulan şartlar çerçevesinde idari bağımsızlığa da sahip bulunan vakıflar eliyle hizmetler etkin bir şekilde yürütülebilmekteydi.

Külliyelerin merkezinde ibadet ve eğitim mahalli olan camiler yer almaktadır. Camiler halkın günlük ibadetlerini ifa ettiği bir mekan olmanın yanında medrese öğrencilerinin ders gördüğü bir örgün eğitim kurumu ve halka açık muhtelif programlarıyla da bir yaygın eğitim kurumu olma özelliği taşımaktadır. Camilerin geniş bir personel kadrosuyla hizmet verdikleri ve dini atmosferin canlı bir şekilde yaşatılmasında önemli bir hareketliliğe yol açtığı görülmektedir. Cami içinde imam, hatip, müezzin gibi görevlilerin yanında ihdas edilen birtakım görevlerle de hem dini hayat canlı tutulmuş hem de istihdama katkıda bulunulmuştur. Yine külliye bünyesinde yer alan başta cami olmak üzere medrese, mektep ve tekkelerde ilim ve kültür hayatının canlı bir ortam bulduğu görülmektedir. Medrese öğrencilerinin bütün iaşe ve ibate masrafları karşılandığı gibi kendilerine ayrıca cep harçlığı da verilmekteydi. Müderrislerin (öğretim elemanlarının) da oldukça yüksek ücretlerle istihdam edildikleri ve ilmi ve kültürel hayatın vakıfların sağladıkları imkanlar çerçevesinde uygun bir gelişme zemini bulduğu görülmektedir.
Medrese ve mektepler külliyenin ayrılmaz bir parçası olan eğitim kurumlarıdır. Bu kurumlarda her seviyede eğitim ve öğretimin gerçekleştirildiği görülmektedir. Darülhadis, darülkurra gibi dini ilimlere yönelik ihtisas medreseleri, tıp eğitimi yapılan ve sağlık hizmeti verilen darüşşifalar da külliyelerin bir parçasıydı. Darüşşifa, darülafiye, darüttıb, bimarhane gibi isimlerle anılan sağlık kuruluşları hastaların muayene ve tedavilerinin ücretsiz olarak gerçekleştirildiği kurumlardır. Bu kurumların geniş ve eğitimli bir kadro ile hizmet verdikleri görülmektedir. Medresenin bir parçası olarak ya da müstakillen oluşturulan kütüphaneler de burada zikredilmesi gereken önemli bir unsurdur.

İmaret denilen aş evleri ise külliye bünyesinde bulunan müesseselerin personeline, medrese öğrencilerine ve halktan ihtiyaç sahiplerine yemek verilen mekanlardır. İmaretlerin titiz bir şekilde işletildiği ve vakfiyede belirlenen standartların muhafazasına çalışıldığı görülmektedir.

Külliye bünyesinde yer alan tabhanelerin birer misafirhane hüviyetinde olduğu görülmektedir. Tekke, zaviye, dergah gibi isimlerle anılan müesseseler ise geniş halk kitlelerine belli bir usul çerçevesinde moral eğitimin verildiği, bunun yanında edebiyat, musiki, güzel sanatların gelişmesine uygun zeminin oluşturulduğu mekanlardır.

Zikredilenlere ilaveten vaktin tayinine hizmet eden muvakkithaneler, personelin barınma ihtiyaçları göz önünde bulundurularak oluşturulan meşruta binaları, kuyu, çeşme, sebil, şadırvan gibi su tesisleri de külliye bünyesinde sayılması gereken unsurlardır.

Zikredilen unsurlarıyla külliyelerin şehir hayatında merkezi bir yerinin olduğunu söyleyebiliriz. Külliyeler, yeni kurulan bir yerleşim yerinin ya da mevcut bir şehrin gelişmekte olan kesimlerinde ihtiyaç duyulan hizmetler için oluşturulmaktaydı. Kurulan bir külliyenin çevresi kısa zamanda gelişerek önemli bir yerleşim yeri haline gelmekteydi. İstanbul’un fethinden sonra kurulan Fatih Külliyesi bunun tipik bir örneğini teşkil eder. Fatih Külliyesi’nin kurulmasıyla birlikte etrafının kısa zamanda geliştiği ve mamur bir hale geldiği görülmektedir.

Külliyeye ait vakfın gelir kaynaklarını teşkil eden çarşı, kapalıçarşı, bedesten, han, dükkan, imalathane gibi mekanlar bulundukları mahallin ticari ve sınai ihtiyaçları için gerekli altyapıyı oluşturarak önemli bir katkı sağlamaktaydı. Ticaret ve zenaat ehli, makul bir kira ile dükkan açabildiği gibi buralardan elde edilen kira gelirleri de vakfın hizmetlerini yürütmesi için gerekli mali kaynağın önemli bir kısmını oluşturmaktaydı.

Gelir kaynakları arasında ciddi bir pay sahibi olan ve mesken olarak kullanılan gayrimenkullerin de bulunması külliyelerin şehrin mesken ihtiyacını karşılaması açısından da önemli bir fonksiyon icra ettiğini göstermektedir. Meşruta olarak kullanılan evler de dikkate alındığında vakıf sisteminin bu konudaki katkısının daha da arttığı görülecektir. Buna medrese öğrencilerinin barınmasına tahsis edilen medrese odalarını da ilave etmek gerekir ki bu takdirde vakıf sisteminin konut ve barınma meselesinin hallinde merkezi bir role sahip olduğu rahatlıkla söylenebilir.

Külliyeler bulundukları yerlerde bir iktisadi cazibe merkezi olarak da önemli katkıda bulunmuşlardır. Ticari ve sınai faaliyetlere altyapı oluşturan çarşı, bedesten, imalathane gibi yapıların yanında bizzat vakıf bünyesinde istihdam edilen personel ve bunların aileleri ile birlikte ikamet ettikleri alan düşünüldüğünde önemli bir iktisadi hareketliliğe zemin hazırlandığı görülecektir. Bazı vakıfların istihdam ettiği personel sayıları binden fazladır ki bunların aileleriyle birlikte kendi döneminde orta boy bir kasaba teşkil ettikleri söylenebilir. Bunun yanında külliyeye ait binaların tamir ve bakımı, temizlik ve aydınlatma gibi ihtiyaçları, imaret mutfağının ihtiyaç duyduğu erzak gibi hususların da iktisadi faaliyetlerin artışına ve çeşitliliğine yol açması kaçınılmazdır.

Yürütülen bütün faaliyetlerin vakıf görevlilerince icra edildiği ve masraflarının vakıf tarafından karşılandığı hususu dikkate alındığında vakıfların iktisadi boyutu daha iyi anlaşılacaktır. Bu noktadan bakıldığında külliyelerin bünyesinde barındırdığı kurumlar vasıtasıyla eğitim, sağlık, kültür ve imar faaliyetlerinin finansmanında önemli bir yeri olduğu görülecektir. Buna irili ufaklı binlerce vakfın katkısını da ilave ettiğimizde vakıf sisteminin günümüzde devlet eliyle yürütülen ve mali krizlerin sebepleri arasında sayılan pek çok hizmetin finansmanını gerçekleştirdiği ve bu hususta devletin katkısına ihtiyaç bırakmadığı söylenebilir.

Bu noktada vakıf sisteminin faydalarını şu şekilde sayabiliriz:

Halkın başta eğitim ve sağlık olmak üzere yukarıda sayılan hizmetlerden ücretsiz olarak istifadesi sağlanmaktaydı. Bu hizmetlerin finansmanı vakıf kaynaklarıyla karşılandığı için devletin bu alanlardaki yükü önemli ölçüde hafifletilmiştir. Maddi imkanı yerinde olan kişilerin de gönüllü katılımıyla vakıf sistemi devamlı surette gelişme imkanı bularak artan ihtiyaçların yine vakıflar tarafından karşılanması mümkün olabilmiştir.

Vakıfların idari ve mâlî açıdan bağımsız olması nedeniyle faaliyetlerinin daha etkin bir şekilde yürütülebildiğini söyleyebiliriz. Bu durum sosyal hayatta çalkantılara yol açabilecek derin siyasî ve iktisadî krizlerin etkilerini de en aza indiren bir işleyişe imkan vermiştir. Dolayısıyla da toplumun genelinde ve fertlerin gündelik hayatlarında siyasî ve iktisadî krizlerin etkilerinin vakıflar sayesinde daha az hissedildiğini söyleyebiliriz.

Bunun yanında vakıflar kâr imkânı düşük olan, şahısların ilgi duymadığı kültür, eğitim, sağlık, imar gibi alanlardaki boşluğu doldurarak toplumun ihtiyaç duyduğu bu tür hizmetlerin sağlıklı bir şekilde yürütülmesinde de önemli bir rol katkı sağlamışlardır.

Comments are closed.